Przez długi czas psychologia skupiała się głównie na nałogach związanych z przyjmowaniem rozmaitych substancji psychoaktywnych – alkoholu, narkotyków czy stymulantów. Dziś jednak coraz częściej uwaga badaczy i specjalistów skupia się na dolegliwościach, które nie wynikają ze spożycia konkretnych środków, lecz z powtarzanych zachowań, dających chwilową przyjemność lub ukojenie. Mowa o uzależnieniach behawioralnych. Co to takiego i w jaki sposób one powstają?
Co to są uzależnienia behawioralne? Definicja
W ujęciu terminologicznym stanowią spektrum zaburzeń, których istotą jest utrata kontroli nad konkretnym zachowaniem pomimo narastających i ewidentnych szkód w sferze psychofizycznej, społecznej bądź ekonomicznej. Choć definicja ta ewoluowała na przestrzeni lat, fundamentem pozostaje przymusowa natura wykonywania danej czynności, z czasem dominującej nad wszelkimi innymi aspektami egzystencji.
Co to znaczy, że ktoś cierpi na uzależnienia behawioralne? W tym przypadku, w odróżnieniu od nałogów chemicznych, bodźcem nie jest substancja, lecz aktywność sama w sobie, angażująca obwody nagrody w mózgu, takie jak układ mezolimbiczny z dominującą rolą dopaminy.
Uzależnienia behawioralne – diagnostyka i objawy
Wiemy już, co to są uzależnienia behawioralne, jednak jak się je rozpoznaje? Diagnoza opiera się w głównej mierze na obserwacji konfliktów:
- interpersonalnych (np. kłamstwa wobec bliskich),
- intrapersonalnych (wewnętrzna walka z impulsem),
- z obowiązkami społecznymi (zaniedbanie istotnych zadań, np. zawodowych).
W takich sytuacjach należy postawić na profesjonalne leczenie. Syndrom odstawienny obejmuje drażliwość, lęk oraz nierzadko anhedonię, czyli brak zdolności do czerpania radości z innych źródeł. W odróżnieniu od zwykłych nawyków te stany implikują neuroadaptacje, gdzie powtarzane bodźce zmieniają strukturę receptorów dopaminowych, prowadząc do kompulsji.
Skąd się biorą uzależnienia behawioralne?
Żaden pojedynczy czynnik nie determinuje powstania nałogu; jest to raczej synergistyczne działanie rozmaitych predyspozycji – w tym genetycznych, neurobiologicznych, cech osobowości oraz kontekstu otoczenia.
Mechanizmy neurobiologiczne
Fundamentalną rolę w genezie uzależnień odgrywa mezolimbiczny szlak dopaminergiczny. Na poziomie neurologicznym dochodzi do patologicznej stymulacji ścieżek łączących brzuszną część nakrywki (VTA) z jądrem półleżącym w prążkowiu. Ten system nagrody, w warunkach fizjologicznych odpowiedzialny za motywację i przetrwanie, w procesie uzależnienia zostaje „zhakowany”. Wykonywanie czynności nałogowej generuje kaskadę dopaminową, co wywołuje subiektywną euforię i utrwala przymus repetycji zachowania.
Istotne są również predyspozycje dziedziczne. Badania wskazują na rolę specyficznych polimorfizmów, takich jak warianty genu DRD2 czy COMT.
Podatność mogą potęgować też zmiany neuroplastyczne wynikające z urazów mózgu lub współwystępowanie zespołu stresu pourazowego (PTSD), co znacząco upośledza kontrolę popędów.
Czynniki psychologiczne
Do takich aspektów należy:
- impulsywność i kompulsywność;
- krucha samoocena;
- strategie unikowe – wykorzystywanie zachowań (np. internetu czy pracy) jako formy ucieczki przed trudnymi emocjami lub napięciem wewnętrznym.
Kontekst społeczno-kulturowy
Wymiar środowiskowy zwykle wiąże się z ekspansją cywilizacji cyfrowej. Nieograniczony dostęp do technologii mobilnych czy platform hazardowych drastycznie obniża bariery inicjacji nałogu. Nowym motorem napędowym jest też zjawisko FOMO (Fear of Missing Out), czyli lęk przed byciem wykluczonym z obiegu informacji, co stanowi newralgiczny punkt w rozwoju siecioholizmu.
Nie bez znaczenia pozostaje również mikrosystem rodzinny. Dorastanie w środowisku dysfunkcyjnym, naznaczonym chaosem, przemocą bądź obecnością innych nałogów u rodziców lub opiekunów nierzadko modeluje u wychowującego się wśród takich zachowań młodego człowieka potrzebę poszukiwania ekstremalnych doznań jako sposobu na radzenie sobie z przewlekłym stresem i emocjami.
Jakie są uzależnienia behawioralne?
Do najczęściej występujących kompulsywnych zachowań należą:
- patologiczny hazard – dominacja gier nad wszelkimi aspektami życia, mimo narastających długów i strat relacyjnych;
- pracoholizm – często aprobowany społecznie nałóg, w którym praca służy ucieczce przed emocjami i budowaniu fałszywego poczucia ważności;
- zakupoholizm (oniomania) – kompulsywne wydawanie środków w celu chwilowej poprawy nastroju;
- cyberuzależnienia – fonoholizm i siecioholizm, prowadzące do zaniku realnych kompetencji społecznych;
- zaburzenia wizerunku – bigoreksja (obsesja na punkcie muskulatury) oraz tanoreksja (przymus opalania);
- seksoholizm – utrata kontroli nad popędem, często wiąże się z cyberseksoholizmem, co prowadzi do głębokiej izolacji i wstydu.
Wyżej wymienione to tylko jedne z częściej diagnozowanych dolegliwości. Współczesna psychologia zmaga się z coraz dłuższą listą dotyczącą tego, jakie są uzależnienia behawioralne. Niestety tak naprawdę każda czynność może stać się nałogiem, jeśli daje przyjemność lub ulgę i jest kompulsywnie powtarzana.
Podsumowanie
Uzależnienia behawioralne to wciąż badana grupa zaburzeń, które prowadzą do równie destrukcyjnych skutków co alkoholizm czy narkomania. Ich podstępna natura wynika z faktu, że czynności będące przedmiotem nałogu nierzadko należą do niezbędnych elementów życia codziennego (np. praca lub jedzenie). Skuteczne leczenie wymaga profesjonalnej interwencji w zaufanych placówkach.
Zapraszamy osoby zainteresowane terapią do kontaktu z AwaMedic. Oferujemy empatyczne podejście do każdego pacjenta i pełne wsparcie w wyjściu z nałogu.
